Alfons Kunen

door Aad Goddijn

           Het - in de vorige Arthesis al aangekondigde - project 'Bomen van Pythagoras' dat het Mondriaanhuis in samenwerking met Ars et Mathesis dit jaar organiseert, opent met een grote tentoonstelling over Alfons Kunen. Een betere start voor een activiteit met de ondertitel 'Concrete Kunst en Wiskunde' is niet denkbaar.
De tentoonstelling biedt een overzicht van het werk van de nu 80-jarige Kunen.

kunen2.gif (111098 bytes)Kunen is opgeleid en werkzaam geweest als chemisch ingenieur. Ongeveer vanaf zijn 40e jaar maakt hij beelden, als amateur. Een vroeg werk uit 1966 draagt weliswaar de klassieke titel 'Torso', maar de abstrahering gaat dermate ver dat het lijkt alsof hier een oorspronkelijk organische vorm gehuld is in een wiskundig concept.
Kunen besluit in 1989 bewust dat mathematische zelfgekozen regels voortaan zijn vormen zullen bepalen. In de 180 cm hoge 'Logarithmische Säule' uit 1989 is de mathematiek nog naakt en onverhuld aanwezig. De vierkante zuil heeft zodanige horizontale markeringen, dat een stapeling ontstaat van delen die zich verhouden als de breuken 1/1, 1/2, enzovoort, tot en met 1/9. Wie bekend is met de zogenaamde harmonische reeks, heeft hier de titel niet nodig. In later werk van Kunen zijn de mathematische regels onzichtbaar aanwezig maar niettemin strenger en bepaalder en deze combinatie maakt het werk vanuit Ars et Mathesiaans standpunt extra fascinerend.

Kunen ordent zijn eigen werken in doorlopende reeksen, die elk hun eigen mathematische wetten hebben. Zo is er de reeks 'Transformationen'. Deze beelden hebben alle een lijn die niet expliciet zichtbaar is, maar de eigenschap heeft dat alle doorsneden loodrecht op deze lijn gelijke oppervlakte hebben. Dit is de transformatie-as in Kunen's terminologie, omdat de doorsneden van vorm lijken te veranderen als we langs de transformatie-as meegaan. Veel van deze 'Transformationen' hebben een duidelijk verticale hoofdrichting en de vloeiende vormverandering wekt weer de associatie van organische vorm, nu dus bereikt vanuit een heel ander startpunt dan bij 'Torso'.

kunen1a.gif (34066 bytes)Als illustratie is een beeld uit de reeks Kubus sculpturen opgenomen. Kunen deelt de kubus in twee gelijke delen die samen een volle kubus kunnen vormen, het snijoppervlak is een zadelvlak dat door vier zijvlaksdiagonalen van de kubus gaat. De delen voldoen aan de regel van de 'Transformationen'; sterker zelfs: ze bezitten twee transformatie-assen, die in de opstelling in de illustratie horizontaal lopen. Er zijn inmiddels zeker twintig van deze kubussculpturen, die zijn opgebouwd uit twee of vier van deze elementen, maar de onderlinge variatie is groot. Denk de twee elementen van de afgebeelde structuur maar eens met twee van de vierkanten rug aan rug gezet, waarbij een totaal ander beeld ontstaat.

Kunen gebruikt ook spiralen van allerlei aard, priemgetaltweelingen, en in zijn schilderijen van de laatste drie jaar ook fractale structuren. De beschouwingen van Kunen zelf hierbij zijn het overdenken waard. Zo zegt hij over de logaritmische spiraal dat deze niet als oorzaak maar als resultaat van natuurlijke processen gezien moeten worden, zich zo als moderne natuurwetenschapper stellend tegenover hen die de wiskunde als een min of meer bovennatuurlijk leiddraad voor de natuur willen zien, waaronder Goethe, door Kunen expliciet in dit verband genoemd. Boeiend dat Kunen juist in zijn eigen late werk de omgekeerde weg volgt, waarbij de wiskunde bewust een leidende rol wordt gegeven.
Kunen kwam tot de ontdekking dat, als hij in spiralen op een wetmatige manier driehoeken en andere figuren invoegt, er vanzelf fractal-achtige structuren ontstaan, structuren dus waarvan een deel gezien kan worden als een verkleinde kopie van het geheel. Een verrassende weg, die leidt tot wat ik maar het regelmaatsaspect van het verschijnsel fractal noem. In de tweede illustratie is deze kant van Kunen's latere werk goed zichtbaar.

          

terug Dit artikel is overgenomen uit Arthesis, jaargang 17, nummer 2