Raakpunten, -lijnen en -vlakken
De stichting Ars et Mathesis (kunst en wiskunde) is reeds
sinds 1983 actief.
Maar is een verband tussen kunst en wiskunde wel zo voor de hand liggend? Men zou eerder
kunnen denken aan een tegenstelling.
Op het eerste gezicht lijkt het of er behalve een enkel raakpunt tussen kunst en wiskunde
geen raaklijnen, laat staan raakvlakken te vinden zijn. Hoe is het dan mogelijk dat Ars et Mathesis in de achter ons liggende jaren steeds thema's
heeft weten te vinden waarbij wel degelijk sprake is van overlappingen van mathematische
gebieden en kunstuitingen?
Een mogelijke verklaring is dat wiskundigen zo bezeten zijn van hun vakgebied (van hun hersenspinsels) dat ze overal om zich heen wiskunde menen te herkennen. Niet alleen in het leven van alledag, maar ook in de uitingen van kunstenaars. Je zou ze zelfs kunnen horen denken: "alles is wiskunde".
Om dit te illustreren laten we eerst een wiskundige aan het woord om
vervolgens, vanuit de kunst, de relatie met de wiskunde te zoeken.
Onze gedachten gaan als vanzelf uit naar de mathematicus Morris Kline, die in zijn boek Mathematics,
the Loss of Certainty (de titel alleen al is paradoxaal) een prachtige geschiedenis
vertelt.
De parabel van Morris
Kline
Hij beschrijft een schitterend middeleeuws kasteel, zo'n bouwwerk dat de eeuwen heeft
getrotseerd en waar menig belegeraar tevergeefs bezit van heeft proberen te nemen. In de
kelders van het kasteel is in de loop der jaren door generaties spinnen een geweldig web
geweven. Kennelijk is er op zo'n bizarre plek toch genoeg voedsel te vinden voor spinnen
om in leven te blijven.
Op een dag vindt er een ramp plaats: één van de vele venstertjes van de kasteelkelders
waait kapot, de wind slaat in de kelder binnen en de spinnewebben worden vernietigd. Nu
breekt er paniek uit onder de spinnen. Zij zijn er heilig van overtuigd dat het kasteel -
niet meer bij elkaar gehouden door hun webben - weldra zal instorten. Als razenden gaan ze
aan de slag om de webben zo snel mogelijk te herstellen.
Kline vertelt dat wiskundigen op dezelfde manier menen dat de gehele werkelijkheid,
inclusief dus de kunsten, alles wat mensen kunnen, bestaat bij de gratie van de
wiskundigen.
Deze mooie anekdote wilden we u niet onthouden, omdat ze veel, misschien wel alles, verklaart over Mathesis en Ars.
Kunst... wat is kunst?
Kunst is een moeilijk te definiëren begrip, zelfs al beperken we ons tot de beeldende
kunsten. Spottenderwijs is daarvan wel eens gezegd: "Kunst is dat wat in een museum
staat of hangt".
In het Rijksmuseum in Amsterdam is het moeilijk één schilderij te
vinden dat iets te maken heeft met wiskunde.
In het Stedelijk... misschien een enkel schilderij of beeldhouwwerk.
Op de European Art Fair in Maastricht en de Holland Art Fair in Utrecht laten galerieën
uit de hele wereld en uit Nederland (Utrecht) zien wat ze in huis hebben en ook daar
vinden we zelden werk dat iets met wiskunde te maken heeft.
Het lijkt of de grote kunstwereld geen aandacht besteedt aan kunst die
geïnspireerd of geleid is door wiskundige facetten.
Toch zijn er kunstenaars, vroeger en nu, die hun inspiratiebron vinden in allerlei
facetten van de wiskunde.
Het gothisch maaswerk in de ramen van kathedralen is een puur spel met cirkels en cirkelbogen waaruit de prachtigste vormen opbloeien. Jamnitzer tekende boeken vol met prachtige ingewikkelde veelvlakken en in de eeuw na de uitvinding van de perspectief voelden veel kunstenaars zich aangetrokken tot de uitwerking van perspectivische constructies: Dürer, Da Vinci, Vredeman de Vries en vele anderen. Eén van de vroege perspectivisten in Italië deed de lyrische uitspraak: "O, die verrukkelijke perspectief!".
Er zijn in de volgende eeuwen altijd wel kunstenaars geweest die zeer
gewaardeerd werk maakten op wiskundige grondslag. In onze tijd zien we zelfs een toename
van die belangstelling. En dan gaat het niet alleen om coryfeeën als Vasarely of Escher,
maar over velen waarvan de namen nog niet in boeken over kunst van onze eeuw voorkomen.
Kunstenaars voor wie kunst en wiskunde nauw met elkaar verweven zijn; kunstenaars die
werken op het terrein waar de kunst grenst aan de wiskunde.